ข้อเข่าเสื่อม จำเป็นแค่ไหนต้องทำกายภาพบำบัด แล้วเมื่อไหร่ควรพบหมอออร์โธปิดิกส์

กายภาพบำบัดอย่างเดียวพอไหม ต้องตรวจเลือดหรือฉีดยาด้วยหรือไม่ บทความนี้ช่วยให้คุณเห็นภาพรวมทางเลือกการรักษาข้อเข่าเสื่อม

ข้อเข่าเสื่อม (Knee Osteoarthritis) เป็นภาวะที่พบบ่อยมากในผู้ใหญ่ แต่หลายคนสับสนว่าควรเริ่มจากอะไร กายภาพบำบัดพอไหม หรือต้องไปพบหมอออร์โธปิดิกส์ ตรวจเลือด หรือฉีดยาเลย

สำหรับข้อเข่าเสื่อมส่วนใหญ่ กายภาพบำบัดคือการรักษาลำดับแรก ตาม guideline ทางการแพทย์สากล ไม่ใช่ตัวเลือกเสริมหรือรอทำหลังฉีดยา การฉีดยาและการผ่าตัดเป็นทางเลือกที่ควรพิจารณาเมื่อกายภาพบำบัดและการปรับพฤติกรรมไม่เพียงพอ หรือมีสัญญาณที่รุนแรงกว่านั้น

แนวทางเวชปฏิบัติของ American College of Rheumatology และ Arthritis Foundation แนะนำ การออกกำลังกายและการให้ความรู้ผู้ป่วย เป็นการรักษาลำดับแรกสำหรับข้อเข่าเสื่อมอย่างหนักแน่น (Strongly Recommended) มากกว่าการรักษาด้วยยาหรือการฉีดส่วนใหญ่[1]

การออกกำลังกายที่เหมาะสม (เสริมความแข็งแรงกล้ามเนื้อรอบเข่า, ยืดเหยียด, cardio แบบ low-impact) ช่วยลดปวด เพิ่มการทำงานของข้อ และช่วยชะลอการดำเนินของโรคได้ในระยะยาว

กายภาพบำบัดเพียงพอ เมื่อ:

• ปวดระดับน้อย-ปานกลาง ยังเดิน/ขึ้นลงบันไดได้

• ไม่มีข้อบวมมากผิดปกติ ไม่มีข้อล็อกหรือข้อหลุด

• ไม่มีอาการทางระบบประสาทร่วม เช่น ชา อ่อนแรง

• ตอบสนองดีขึ้นภายใน 4–6 สัปดาห์แรกของการทำกายภาพบำบัดอย่างสม่ำเสมอ

• ข้อบวมมากผิดปกติ ร้อน หรือมีน้ำในข้อสะสมซ้ำๆ

• ข้อล็อกกะทันหัน ขยับไม่ได้เต็มช่วง หรือรู้สึกข้อจะทรุด/หลุด

• ขาโก่งผิดรูปชัดเจน หรือขาสองข้างยาวไม่เท่ากันจากการผิดรูปของข้อ

• ปวดรุนแรงตอนกลางคืน รบกวนการนอนต่อเนื่อง

• ทำกายภาพบำบัดอย่างเหมาะสมแล้ว 2–3 เดือน อาการไม่ดีขึ้นเลย หรือแย่ลง

• ข้อเข่าเสื่อมรุนแรงจนกระทบการใช้ชีวิตประจำวันมาก (เดินไม่ได้ไกล ขึ้นลงบันไดไม่ได้)

ในกรณีเหล่านี้ หมอออร์โธปิดิกส์จะพิจารณาตรวจเพิ่มเติม เช่น X-ray หรือ MRI เพื่อประเมินความรุนแรง และอาจพิจารณาทางเลือกอื่น เช่น การฉีดยา หรือการผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าในรายที่รุนแรงมาก

ข้อเข่าเสื่อมทั่วไป (จากการใช้งาน/อายุ) ไม่จำเป็นต้องตรวจเลือด เพื่อวินิจฉัย เพราะเป็นภาวะเสื่อมของกระดูกอ่อน ไม่ใช่การอักเสบจากระบบภูมิคุ้มกัน

ควรตรวจเลือดเพิ่มเติม เมื่อสงสัย:

• ข้ออักเสบรูมาตอยด์ หรือโรคภูมิคุ้มกันอื่น (ข้อบวมหลายข้อสมมาตร ปวดตึงตอนเช้านานเกิน 1 ชั่วโมง)

• โรคเกาต์ (ข้อบวมแดงร้อนเฉียบพลัน มักเป็นที่ข้อโป้งเท้าหรือข้อเข่า)

• การติดเชื้อในข้อ (ข้อบวมร้อนรุนแรง ร่วมกับมีไข้)

ฉีดสเตียรอยด์ (Corticosteroid Injection)

ช่วยลดปวดและบวมได้เร็วในระยะสั้น (ไม่กี่สัปดาห์) เหมาะกับช่วงที่อาการปวดกำเริบรุนแรง แต่งานวิจัยแบบ RCT พบว่าการฉีดซ้ำต่อเนื่องทุก 3 เดือนเป็นเวลานาน สัมพันธ์กับการสูญเสียปริมาตรกระดูกอ่อนที่มากขึ้น โดยไม่ได้ลดอาการปวดมากกว่ากลุ่มควบคุม[2] จึงไม่ควรฉีดพร่ำเพรื่อหรือฉีดซ้ำถี่เกินไปโดยไม่มีข้อบ่งชี้ชัดเจน

ฉีดน้ำเลี้ยงข้อเทียม (Hyaluronic Acid / Viscosupplementation)

แนวทางเวชปฏิบัติ ACR/Arthritis Foundation ให้คำแนะนำแบบมีเงื่อนไขว่าไม่แนะนำให้ใช้ เนื่องจากหลักฐานประโยชน์ทางคลินิกยังไม่ชัดเจนเพียงพอเมื่อเทียบกับความเสี่ยงและค่าใช้จ่าย[1]

PRP (Platelet-Rich Plasma)

เป็นวิธีที่ยังอยู่ระหว่างการศึกษาวิจัยเพิ่มเติม ผลลัพธ์ในงานวิจัยยังไม่สอดคล้องกันมากพอที่จะถือเป็นการรักษามาตรฐานในปัจจุบัน ควรปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญโดยตรงหากสนใจตัวเลือกนี้